Er zijn talloze mooie initiatieven om het Nederlandse landbouw- en voedselsysteem duurzamer te maken. Dit zijn veelbelovende nieuwe vormen van natuurinclusieve landbouw, nieuwe businessmodellen, initiatieven om de keten te verkorten, en nog veel meer. Sommige initiatieven zijn al langer actief, terwijl andere nieuw zijn en weer andere het uiteindelijk niet hebben gehaald. Werken aan de transitie van het landbouw- en voedselsysteem is een ongelooflijk mooie taak, maar ook uitdagend en soms simpelweg frustrerend.

Wie binnen het landbouw- en voedselsysteem werkt, herkent dat ongetwijfeld. Immers, het is een systeem. Het heeft dus veel verschillende onderdelen. Het heeft financiële kaders, een snel veranderend beleids- en regelgevend kader en een groot aantal verschillende soorten spelers. Deze spelers hebben elk een specifieke taak en specialisme en meestal ook een eigen taal. Iedereen heeft de allerbeste intenties, maar loopt uiteindelijk tegen de grenzen van de eigen mogelijkheden en invloed op.

Binnen het landbouw- en voedselsysteem werken aan het systeem zelf, vraagt dan ook om nieuwe kennis en vaardigheden, om andere manieren om met elkaar samen te werken en om een levend netwerk dat relaties en projecten voortzet en uitbouwt.

En daarom zijn wij Voor de oogst van morgen begonnen: een leiderschapsnetwerk voor transitie-in-actie. Een netwerk waarin deelnemers samen durven dromen, denken en vooral doen. Een netwerk waarin het hele systeem vertegenwoordigd is en die evenwichtige transitie naar een duurzaam landbouw- en voedselsysteem versterkt en versnelt. 

Leiderschapsontwikkeling voor actieve veranderaars

In een beproefd leiderschapstraject verdiepen deelnemers zich in het landbouw- en voedselsysteem. Deelnemers kijken door verschillende brillen en leren andere perspectieven te begrijpen, om deze vervolgens te integreren in hun eigen denken en handelen. Ze reflecteren op hun eigen rol in de gewenste transitie, krijgen systemische en procesmatige tools om individueel en collectief leiderschap te ontwikkelen en zo effectiever bij te dragen aan de transitie. Vanuit daar ontwikkelen deelnemers gerichte initiatieven. Het programma is gebaseerd op Theory U, dat is ontwikkeld aan het Presencing Institute verbonden aan Massachusetts Institute of Technology.

Actieve veranderaars
in een actiegericht netwerk

Deelnemers aan de leiderschapstrajecten blijven ook na afloop onderling verbonden in een hecht en groeiend netwerk van veranderaars-in-actie. Dit is een netwerk waarin deelnemers nieuwe initiatieven starten, ingezette acties doorzetten, samen leren en elkaar inspireren. Deelnemers verdiepen hun inzichten door de uitwisseling van lessen en ervaringen. Transitie-experimenten kunnen daardoor steeds gerichter en effectiever worden ingezet. Zo ontstaat een actienetwerk voor systemische verandering van het landbouw- en voedselsysteem. Een actienetwerk voor de oogst van morgen én die van overmorgen.
 

Praktische experimenten voor gebiedsgerichte transities

De deelnemers ontwikkelen gebiedsgerichte initiatieven en experimenten om samen concreet impact te realiseren op landschapsniveau: transitie-experimenten.
In deze experimenten wordt het hele systeem betrokken. Met de juiste mensen aan tafel, de juiste tools en door hechte relaties, vergroten ze hun slagkracht. De deelnemers leggen nieuwe verbanden, ontwikkelen praktische ideeën en oplossingen die ze testen en doorontwikkelen in hun eigen regio, organisatie of keten. Leidend daarbij is de evenwichtige waardecreatie op de zogenaamde
4 returns: inspiratie, ecologie, gemeenschap en financieel rendement. We geven experimenten inhoudelijke en procesmatige ondersteuning en bieden een platform voor financiering en impact.

Brief uit de toekomst

Lieve mensen,

Het gaat zowel goed met ons, als met de wereld. We zijn er nog niet, maar er zijn inmiddels al veel stappen in de goede richting gezet. Jullie inzet, enthousiasme en gedrevenheid zijn hierbij onmisbaar gebleken. Duizendmaal dank! Het heeft veelverschil gemaakt.

Natuurlijk gaande ontwikkelingen met horten en stoten. Er is het afgelopen decennium veel weerstand geweest, en zelfs nu de wereld duidelijk een gezondere en duurzamere plek is dan in 2019, is er nog weerstand. Zoals bijvoorbeeld in de politiek, waar sceptici nog steeds hun hakken in het zand blijven zetten. Of vanuit de financiële sector, waar de benodigde cultuurshift nog niet zo snel gaat als we met zijn allen hadden gehoopt. Maar ook hier worden stappen gezet en komen de neuzen steeds meer dezelfde kant op te staan!

Aan alles merken we dat men de urgentie voelt en steeds meer verantwoordelijkheid pakt. Zo zijn zelfs de Republikeinen in de VS tegenwoordig volop bezig met duurzaamheid. Niet alleen is de VS terug in het Parijs-akkoord van 2015, het lijkt er zelfs op dat ze de doelstellingen gaan halen! Wie had dat ten tijde van Trump durven dromen?

Dichter bij huis heeft jullie inzet een grote rol gespeeld in de totstandkoming van prachtig nieuw beleid, waarbij de omslag naar kringlooplandbouw in sneltreinvaart wordt gerealiseerd. Dit heeft als gevolg dat afval, de uitstoot van schadelijke stoffen en het verlies van grondstoffen en eindproducten steeds meer worden geminimaliseerd.

Daarnaast is de landbouw niet alleen meer circulair, maar ook veel lokaler geworden. Er liggen steeds meer lokale producten in de schappen, waardoor er ook een steeds groter wordende verbinding is ontstaan tussen burgers en de lokale natuur en landbouw. Dit zie je ook terug in nieuwe vormen van eigendom en bestuur. Het hele systeem verandert en je merkt dat bedrijfsmodellen meebewegen. Binnen de ontstane communities heerst een sterk verantwoordelijkheidsgevoel dat we het samenmoeten doen.

Deze shift naar lokale landbouw is enorm gestimuleerd door de afschaffing van BTW op gezonde en lokale producten. Daar tegenover staat een BTW-stijging op vervuilende producten vanuit het buitenland.

Deze nieuwe situatie kent alleen maar winnaars: de natuur blijft behouden, boeren ontvangen eerlijke prijzen voor hun producten en zijn minder afhankelijk van subsidies, burgers eten gezonder en ook de financiële sector sluit aan. Er wordt nog steeds geld verdiend, maar nu met gezonde, in plaats van ongezonde producten.

De toekomst ziet er goed uit. Wij merken dat de jonge generatie net zo gedreven is als jullie nu zijn. Dus blijf geloven in jullie idealen. Blijf zo positief en enthousiast als jullie nu zijn. Een betere wereld komt eraan, echt waar. En vergeet onderweg niet te genieten van de mooie dingen!

Liefs uit 2030,

De Toekomst

Brief van de minister

Vanwege de grote maatschappelijke opgaven waar we voor staan wordt steeds duidelijker dat veranderingen nodig zijn, ook op het terrein van landbouw, natuur en voedselkwaliteit. Biodiversiteit, bodem-, water- en luchtkwaliteit, klimaat en landschap staan onder druk. Agrarisch ondernemers voelen zich vaak klem zitten tussen hoge lasten en lage prijzen.

Op basis van de vele gesprekken die ik de afgelopen maanden heb gevoerd met vertegenwoordigers uit alle hoeken van het landbouw- en voedselsysteem, werd mij duidelijk dat het tijd is voor een koersverandering. Ik juich het initiatief van het OFL om een Innovatielab te organiseren daarom toe.

Het is belangrijk dat vertegenwoordigers uit het hele systeem van landbouw, natuur en voedselkwaliteit deelnemen aan dit Innovatielab, inclusief medewerkers van LNV als onderdeel van de rijksoverheid. De aanpak van het OFL met zijn samenwerkingspartners is vernieuwend en belooft verschil te kunnen maken in de transitie richting een duurzaam systeem. Ik ben dan ook nieuwsgierig naar de uitkomsten van het Innovatielab.

Carola Schouten
Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit